Zagłębie Dąbrowskie: Różnice pomiędzy wersjami

Z WikiZagłębie
Nie podano opisu zmian
Linia 1: Linia 1:
[[Plik:Herb_zaglebia_dabrowskiego.jpg|200px|thumb|right|Herb Zagłębia Dąbrowskiego opracowany przez stowarzyszenie regionalne Forum dla Zagłębia Dąbrowskiego]]
[[Plik:Herb_zaglebia_dabrowskiego.jpg|200px|thumb|right|Herb Zagłębia Dąbrowskiego opracowany przez stowarzyszenie regionalne Forum dla Zagłębia Dąbrowskiego]]
'''Zagłębie Dąbrowskie''' – region historyczno-geograficzny w zachodniej [[Małopolska|Małopolsce]], na pograniczu z [[Górny Śląsk|Górnym Śląskiem]]. Obejmuje wschodnią część obecnego [[województwo śląskie|województwa śląskiego]] (stąd często, ale błędnie, zaliczane jest do [[Śląsk]]a) a według poglądów części historyków również zachodnią część [[województwo małopolskie|województwa małopolskiego]] ([[Olkusz]]). Stanowi północno-wschodnią część [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]].
'''Zagłębie Dąbrowskie''' – region historyczno-geograficzny w zachodniej [[Małopolska|Małopolsce]], na pograniczu z [[Górny Śląsk|Górnym Śląskiem]]. Obejmuje wschodnią część obecnego [[województwo śląskie|województwa śląskiego]] (stąd często, ale błędnie, zaliczane jest do [[Śląsk]]a) a według poglądów części historyków również zachodnią część [[województwo małopolskie|województwa małopolskiego]] ([[Olkusz]]). Stanowi północno-wschodnią część [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]].
Linia 17: Linia 16:
*  gmina [[Gmina Ożarowice|Ożarowice]] ([[powiat tarnogórski]]) – 5,4 tys. mieszkańców.
*  gmina [[Gmina Ożarowice|Ożarowice]] ([[powiat tarnogórski]]) – 5,4 tys. mieszkańców.


Zagłębie w swym "najpewniejszym kształcie" obejmuje zatem obszar [[powiat będziński|powiatu będzińskiego]], częściowo [[powiat tarnogórski|powiatu tarnogórskiego]] ([[gmina Ożarowice]]) oraz [[powiat grodzki|powiatów grodzkich]]: [[Sosnowiec]] i [[Dąbrowa Górnicza]]. Najwyraźniej tożsamość zagłębiowska zarysowana jest bowiem tam, gdzie najwyraźniej daje się poznać odrębność, czyli na granicy ze [[Śląsk]]iem. Stąd ewenement, że z biegiem czasu miasto graniczne [[Sosnowiec]], stało się również [[stolica|stolicą]] regionu. Region rozciąga się więc od Sosnowca "promieniście" w kierunku północnym, północno-wschodnim i wschodnim. Z racji tej wyrazistości świadomości regionalnej na pograniczu ze Śląskiem, występuje pewne zróżnicowanie świadomości zasięgu regionu, idąc w tych wspomnianych kierunkach odchodzących promieniście od stolicy. Jedne opinie bowiem głoszą, iż region sięga poza Zawiercie i Olkusz, tworząc "Zagłębie Wielkie", inne natomiast tych miast nie wliczają w skład regionu. Pod względem hydrograficznym region ten można częściowo utożsamić z dorzeczem [[Przemsza|Przemszy]], czyli jako region z Przemszą w centrum, względnie region w niecce dorzecza [[Warta|Warty]] od północy, oparty na [[Brynica (dopływ Czarnej Przemszy)|Brynicy]] od zachodu, a następnie zamknięty od południa na [[Biała Przemsza|Białej Przemszy]], czyli historycznej granicy między Zagłębiem Dąbrowskim a [[Zagłębie Krakowskie|Zagłębiem Krakowskim]]. Z kolei [[Szlak Orlich Gniazd|Szlaku Orlich Gniazd]] od wschodu.
Zagłębie w swym "najpewniejszym kształcie" obejmuje zatem obszar [[powiat będziński|powiatu będzińskiego]], częściowo powiatu tarnogórskiego([[gmina Ożarowice]]) oraz powiatów grodzkich: [[Sosnowiec]] i [[Dąbrowa Górnicza]]. Najwyraźniej tożsamość zagłębiowska zarysowana jest bowiem tam, gdzie najwyraźniej daje się poznać odrębność, czyli na granicy ze [[Śląsk]]iem. Stąd ewenement, że z biegiem czasu miasto graniczne [[Sosnowiec]], stało się również stolicą regionu. Region rozciąga się więc od Sosnowca "promieniście" w kierunku północnym, północno-wschodnim i wschodnim. Z racji tej wyrazistości świadomości regionalnej na pograniczu ze Śląskiem, występuje pewne zróżnicowanie świadomości zasięgu regionu, idąc w tych wspomnianych kierunkach odchodzących promieniście od stolicy. Jedne opinie bowiem głoszą, iż region sięga poza Zawiercie i Olkusz, tworząc "Zagłębie Wielkie", inne natomiast tych miast nie wliczają w skład regionu. Pod względem hydrograficznym region ten można częściowo utożsamić z dorzeczem [[Przemsza|Przemszy]], czyli jako region z Przemszą w centrum, względnie region w niecce dorzecza [[Warta|Warty]] od północy, oparty na [[Brynica (dopływ Czarnej Przemszy)|Brynicy]] od zachodu, a następnie zamknięty od południa na [[Biała Przemsza|Białej Przemszy]], czyli historycznej granicy między Zagłębiem Dąbrowskim a [[Zagłębie Krakowskie|Zagłębiem Krakowskim]]. Z kolei [[Szlak Orlich Gniazd|Szlaku Orlich Gniazd]] od wschodu.


Trzeba przy tym więc zaznaczyć, że według odczucia i opinii wielu mieszkańców Zagłębie Dąbrowskie ogranicza się wyłącznie do obszaru zakreślonego obecnymi granicami administracyjnymi miast Sosnowca, Będzina, Dąbrowy Górniczej, Czeladzi i Wojkowic. Tak postrzegający najczęściej związani są z oglądem, w którym istotą tożsamości zagłębiowskiej jest bowiem etos robotniczy związany głównie z przemysłem wydobywczym, stalowym i włókienniczym swoistego "Pięciomiasta Zagłębiowskiego", czyli wspomnianych wyżej 5 miast najczęściej kojarzonych z Zagłębiem Dąbrowskim. Automatycznie zwolennicy tej opcji muszą więc poza granice regionu wyłączać mieszkańców rolniczych rejonów powiatów będzińskiego, zawierciańskiego – nawet jeżeli jednak łączy te gminy takie samo jak w "Pięciomieście" poczucie odrębności historycznej i językowej od Śląska. Mieszkańcy Zagłębia nie mówią gwarą śląską i ich język nie wykazuje naleciałości niemieckich, jak gwara śląska. Język mieszkańców Zagłębia cechuje akcent ruchomy – w odróżnieniu od akcentu stałego na Śląsku. Mieszkańcy Zagłębia nie identyfikują się też z Galicją, gdzie w przeszłości istniał kult cesarza Franciszka Józefa. Jest to konsekwencja podziału [[Małopolska|Małopolski]] podczas [[Rozbiory Polski|zaborów]]. Istnieje natomiast większe poczucie wspólnoty z Królestwem Polskim (tzw. Kongresowym) – gdyż wraz z rozwojem górnictwa na tych ziemiach zaczęła kształtować się świadomość odrębności Zagłębia, co działo się w czasach administracyjnej przynależności do Królestwa. Pamiętać jednak należy, że to granice administracyjne regionów i państw się na tym terenie zmieniały, częstokroć za sprawą brutalnych ingerencji władzy obcej. Region był tak usytuowany, że raz przynależał do powiatu olkuskiego, raz do będzińskiego i zawierciańskiego, raz do Księstwa Siewierskiego czy [[Ziemia Jaworznicka|Ziemi Jaworznickiej]], jeżeli brać pod uwagę długie losy państwowości polskiej, w której niemal od początku pojawiają się osady w tym regionie. Czas kształtowania nazewnictwa "zagłębiowskiego" to tylko krótki czas – głównie XIX-wieczny – tej długiej historii regionu, choć nawet bezpośrednio po wyjściu z tego okresu widać zachowane szersze ujęcie regionu, np. w zagłębiowskich badaniach [[Marian Kantor|M. Kantora- Mirskiego]], które obejmowały region w szerokim rozumieniu. Podobnie prezentuje region wydany w 1939 r. w Sosnowcu nakładem Komitetu "Przewodnik po Zagłębiu Dąbrowskim". Współcześnie takie postrzeganie regionu przejawia się w odrębnych jednostkach administracyjnych "zagłębiowskich", jak okręg wyborczy nr 32 (do Sejmu) i 31 (do Senatu), jednostka NUTS, [[diecezja sosnowiecka]] czy Zagłębiowska Strefa Gospodarcza "Gospodarcza Brama Śląska".
Trzeba przy tym więc zaznaczyć, że według odczucia i opinii wielu mieszkańców Zagłębie Dąbrowskie ogranicza się wyłącznie do obszaru zakreślonego obecnymi granicami administracyjnymi miast Sosnowca, Będzina, Dąbrowy Górniczej, Czeladzi i Wojkowic. Tak postrzegający najczęściej związani są z oglądem, w którym istotą tożsamości zagłębiowskiej jest bowiem etos robotniczy związany głównie z przemysłem wydobywczym, stalowym i włókienniczym swoistego "Pięciomiasta Zagłębiowskiego", czyli wspomnianych wyżej 5 miast najczęściej kojarzonych z Zagłębiem Dąbrowskim. Automatycznie zwolennicy tej opcji muszą więc poza granice regionu wyłączać mieszkańców rolniczych rejonów powiatów będzińskiego, zawierciańskiego – nawet jeżeli jednak łączy te gminy takie samo jak w "Pięciomieście" poczucie odrębności historycznej i językowej od Śląska. Mieszkańcy Zagłębia nie mówią gwarą śląską i ich język nie wykazuje naleciałości niemieckich, jak gwara śląska. Język mieszkańców Zagłębia cechuje akcent ruchomy – w odróżnieniu od akcentu stałego na Śląsku. Mieszkańcy Zagłębia nie identyfikują się też z Galicją, gdzie w przeszłości istniał kult cesarza Franciszka Józefa. Jest to konsekwencja podziału [[Małopolska|Małopolski]] podczas Rozbiory Polski|zaborów. Istnieje natomiast większe poczucie wspólnoty z Królestwem Polskim (tzw. Kongresowym) – gdyż wraz z rozwojem górnictwa na tych ziemiach zaczęła kształtować się świadomość odrębności Zagłębia, co działo się w czasach administracyjnej przynależności do Królestwa. Pamiętać jednak należy, że to granice administracyjne regionów i państw się na tym terenie zmieniały, częstokroć za sprawą brutalnych ingerencji władzy obcej. Region był tak usytuowany, że raz przynależał do powiatu olkuskiego, raz do będzińskiego i zawierciańskiego, raz do Księstwa Siewierskiego czy [[Ziemia Jaworznicka|Ziemi Jaworznickiej]], jeżeli brać pod uwagę długie losy państwowości polskiej, w której niemal od początku pojawiają się osady w tym regionie. Czas kształtowania nazewnictwa "zagłębiowskiego" to tylko krótki czas – głównie XIX-wieczny – tej długiej historii regionu, choć nawet bezpośrednio po wyjściu z tego okresu widać zachowane szersze ujęcie regionu, np. w zagłębiowskich badaniach [[Marian Kantor|M. Kantora- Mirskiego]], które obejmowały region w szerokim rozumieniu. Podobnie prezentuje region wydany w 1939 r. w Sosnowcu nakładem Komitetu "Przewodnik po Zagłębiu Dąbrowskim". Współcześnie takie postrzeganie regionu przejawia się w odrębnych jednostkach administracyjnych "zagłębiowskich", jak okręg wyborczy nr 32 (do Sejmu) i 31 (do Senatu), jednostka NUTS, [[diecezja sosnowiecka]] czy Zagłębiowska Strefa Gospodarcza "Gospodarcza Brama Śląska".


W tym szerszym więc, regionalnym ujęciu do Zagłębia Dąbrowskiego zaliczane są również miejscowości sąsiednie, takie jak:
W tym szerszym więc, regionalnym ujęciu do Zagłębia Dąbrowskiego zaliczane są również miejscowości sąsiednie, takie jak:
Linia 36: Linia 35:
** miasto i gmina [[Wolbrom]]
** miasto i gmina [[Wolbrom]]


* miasto i gmina [[Myszków]] – wraz z [[powiat myszkowski|powiatem ziemskim]]
* miasto i gmina [[Myszków]] – wraz z powiatem ziemskim
** miasto i gmina [[Koziegłowy (województwo śląskie)|Koziegłowy]] – jedno z najstarszych miast w regionie, historycznie, jak większość powiatu myszkowskiego związane z księstwem siewierskim, czyli w dużej mierze protoplastą Zagłębia Dąbrowskiego
** miasto i gmina [[Koziegłowy (województwo śląskie)|Koziegłowy]] – jedno z najstarszych miast w regionie, historycznie, jak większość powiatu myszkowskiego związane z księstwem siewierskim, czyli w dużej mierze protoplastą Zagłębia Dąbrowskiego
** miasto i gmina [[Żarki]]
** miasto i gmina [[Żarki]]
Linia 43: Linia 42:


== Nazwa ==
== Nazwa ==
Nazwa "Zagłębie Dąbrowskie" tłumaczy się w zasadzie samoistnie: Zagłębie oznacza teren obniżony względem otaczających go ziem. Poprzez silny związek frazeologiczny zagłębia w odniesieniu do przemysłu, ukuło się nowe, akceptowane już przez językoznawców znaczenie: ''obszar na którym występują i są eksploatowane złoża naturalne''. Stąd mówi się np. o [[Zagłębie Ruhry|Zagłębiu Ruhry]], [[Górnośląskie Zagłębie Węglowe|Górnośląskim Zagłębiu Węglowym]], Zagłębiu Wałbrzyskim. W przeciwieństwie jednak do wyżej wspomnianych nazwa Zagłębie w odniesieniu do regionu w widłach Brynicy i Białej Przemszy przyjęła się jako określenie krainy historyczno-geograficznej na podobnych zasadach jak np. [[Górny Śląsk]]. Przymiotnik: "Dąbrowskie" wziął się od jednego z silniejszych ośrodków miejsko-przemysłowych – Dąbrowy Górniczej. Zagłębie Dąbrowskie jest wschodnią częścią obszaru o wspólnych cechach przemysłowych i wspólnej strukturze urbanistycznej – [[Górnośląskie Zagłębie Węglowe|Górnośląskiego Zagłębia Węglowego]], choć z uwagi na zasięg historycznych krain kulturowych pojęcia te wykluczają się. Nazwę "Zagłębie Dąbrowskie" wymyślił około 1850 [[Józef Cieszkowski]], wówczas naczelny zawiadowca kopalni rządowych Zachodniego Okręgu Węglowego w Dąbrowie Górniczej<ref>Dulias R., Hibszer A. Województwo śląskie. Przyroda, gospodarka, dziedzictwo kulturowe. Wydawnictwo Kubajak, Krzeszowice 2004, ISBN 83-87971-70-7, s. 115</ref>.
Nazwa "Zagłębie Dąbrowskie" tłumaczy się w zasadzie samoistnie: Zagłębie oznacza teren obniżony względem otaczających go ziem. Poprzez silny związek frazeologiczny zagłębia w odniesieniu do przemysłu, ukuło się nowe, akceptowane już przez językoznawców znaczenie: ''obszar na którym występują i są eksploatowane złoża naturalne''. Stąd mówi się np. o Zagłębiu Ruhry, Górnośląskim Zagłębiu Węglowym, Zagłębiu Wałbrzyskim. W przeciwieństwie jednak do wyżej wspomnianych nazwa Zagłębie w odniesieniu do regionu w widłach Brynicy i Białej Przemszy przyjęła się jako określenie krainy historyczno-geograficznej na podobnych zasadach jak np. [[Górny Śląsk]]. Przymiotnik: "Dąbrowskie" wziął się od jednego z silniejszych ośrodków miejsko-przemysłowych – Dąbrowy Górniczej. Zagłębie Dąbrowskie jest wschodnią częścią obszaru o wspólnych cechach przemysłowych i wspólnej strukturze urbanistycznej – Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, choć z uwagi na zasięg historycznych krain kulturowych pojęcia te wykluczają się. Nazwę "Zagłębie Dąbrowskie" wymyślił około 1850 [[Józef Cieszkowski]], wówczas naczelny zawiadowca kopalni rządowych Zachodniego Okręgu Węglowego w Dąbrowie Górniczej<ref>Dulias R., Hibszer A. Województwo śląskie. Przyroda, gospodarka, dziedzictwo kulturowe. Wydawnictwo Kubajak, Krzeszowice 2004, ISBN 83-87971-70-7, s. 115</ref>.


== Historia ==
== Historia ==
Od VII-IX w. – ziemie Zagłębia należą do [[Wiślanie|Wiślan]].
Od VII-IX w. – ziemie Zagłębia należą do plemienia Wiślan.
W końcu IX w. – jak reszta ziem Wiślan uzależniony od państwa wielkomorawskiego, a od połowy X w. – od czeskich Przemyślidów.
W końcu IX w. – jak reszta ziem Wiślan uzależniony od państwa wielkomorawskiego, a od połowy X w. – od czeskich Przemyślidów.
Od ok. 990 r. – Zagłębie wchodzi w skład państwa polskiego, rządzonego przez [[Bolesław I Chrobry|Bolesława Chrobrego]] (967-1025). Od 1000 roku Zagłębie należy do diecezji krakowskiej. Po śmierci [[Bolesław III Krzywousty|Bolesława Krzywoustego]] i podziale dzielnicowym Polski w [[1138]] r. Zagłębie pozostało w granicach dzielnicy senioralnej, która w [[1146]] roku przypadła [[Bolesław IV Kędzierzawy|Bolesławowi Kędzierzawemu]]. W [[1179]] r. [[Ziemia bytomska]] w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została odłączona od Małopolski. Zagłębie stało się częścią Małopolski, ale na długie wieki terenem nadgranicznym początkowo z księstwem raciborskim, potem z Czechami, Prusami, Rzeszą Niemiecką i autonomicznym woj. śląskim.
Od ok. 990 r. – Zagłębie wchodzi w skład państwa polskiego, rządzonego przez Bolesława Chrobrego (967-1025). Od 1000 roku Zagłębie należy do diecezji krakowskiej. Po śmierci Bolesława Krzywoustego i podziale dzielnicowym Polski w [[1138]] r. Zagłębie pozostało w granicach dzielnicy senioralnej, która w [[1146]] roku przypadła [[Bolesław IV Kędzierzawy|Bolesławowi Kędzierzawemu]]. W [[1179]] r. Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została odłączona od Małopolski. Zagłębie stało się częścią Małopolski, ale na długie wieki terenem nadgranicznym początkowo z księstwem raciborskim, potem z Czechami, Prusami, Rzeszą Niemiecką i autonomicznym woj. śląskim.
Do [[XIX wiek]]u Zagłębie Dąbrowskie stanowiło integralną część Małopolski z wyjątkiem przynależności części regionu do [[księstwo siewierskie|księstwa siewierskiego]]. Większość terenów dzisiejszego Zagłębia do końca epoki przedrozbiorowej należała tym samym do biskupów krakowskich, wchodząc w skład księstwa siewierskiego i graniczącego z nim biskupiego [[Klucz sławkowski|klucza sławkowskiego]]. Obszar ten, w szczególności w [[XVI wiek|XVI]] w., był terenem intensywnej eksploatacji złóż ołowiu, srebra i cynku. W okresie [[1795]]-[[1806]] tereny te zostały przyłączone do [[Królestwo Prus|Prus]] jako prowincja [[Nowy Śląsk]]. Po kongresie wiedeńskim Zagłębie Dąbrowskie znalazło się w granicach zaboru rosyjskiego, gdzie w związku z odkryciem i eksploatacją [[węgiel kamienny|węgla kamiennego]] oraz budową w [[1848]] roku [[Kolej Warszawsko-Wiedeńska|kolei warszawsko-wiedeńskiej]] zaczął się tworzyć największy w królestwie okręg przemysłowy. W połowie XIX w. na powstający właśnie powiat będziński utarła się i przyjęła nazwa Zagłębie. Odrębność regionu została potwierdzona w okresie II RP, kiedy Zagłębie stanowiło część [[województwo kieleckie (II Rzeczpospolita)|województwa kieleckiego]]. Dopiero od lat pięćdziesiątych [[XX wiek]]u w związku z polityką PRL – niwelowania różnic pomiędzy regionami, oraz przyjazdem na Zagłębie za pracą mieszkańców z całej Polski (głównie z kieleckiego) podobieństwo do sąsiedniego (przez słynną granicę na [[Brynica (dopływ Czarnej Przemszy)|Brynicy]]) Śląska staje się coraz wyraźniejsze. Warto jednak podkreślić, że urodzony i mieszkający w Czeladzi, Sosnowcu, czy w Będzinie nie będzie Ślązakiem, tylko ''Zagłębiakiem'' podobnie zresztą tak go odbierze mieszkaniec [[Katowice|Katowic]], czy [[Chorzów|Chorzowa]]. Dla mieszkańców pozostałej części kraju, głównie z powodu terminów: "województwo śląskie" oraz "Górnośląski Okręg Przemysłowy", [[Katowice]] i [[Sosnowiec]] stanowią ten sam region. Historycznie więc Zagłębie Dąbrowskie jest oddzielnym regionem. Odrębność Zagłębia podkreśla także Kościół katolicki – 25 marca 1992 r. została erygowana [[Diecezja sosnowiecka|Diecezja Sosnowiecka]], której granice, w znacznym stopniu, pokrywają się z szeroko rozumianym Zagłębiem. Miasta Zagłębia Dąbrowskiego częściowo tworzą wspólny obszar miejski z miastami Górnego Śląska i tworzą tzw. [[Górnośląski Okręg Przemysłowy]]. Prezydenci 17 miast ''Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego'' podpisali [[9 stycznia]] [[2006]] r. deklarację utworzenia jednego dużego obszaru miejskiego, zwanego [[Górnośląski Związek Metropolitalny|Górnośląskim Związkiem Metropolitalnym]]. Związek został zarejestrowany 8 czerwca 2007 roku, a w jego skład weszły: [[Dąbrowa Górnicza]] i [[Sosnowiec]]. Tworzy go 14 miast na prawach [[powiat grodzki|powiatu]].
Do XIX wieku Zagłębie Dąbrowskie stanowiło integralną część Małopolski z wyjątkiem przynależności części regionu do [[księstwo siewierskie|księstwa siewierskiego]]. Większość terenów dzisiejszego Zagłębia do końca epoki przedrozbiorowej należała tym samym do biskupów krakowskich, wchodząc w skład księstwa siewierskiego i graniczącego z nim biskupiego [[Klucz sławkowski|klucza sławkowskiego]]. Obszar ten, w szczególności w XVI w., był terenem intensywnej eksploatacji złóż ołowiu, srebra i cynku. W okresie [[1795]]-[[1806]] tereny te zostały przyłączone do Prus jako prowincja [[Nowy Śląsk]]. Po kongresie wiedeńskim Zagłębie Dąbrowskie znalazło się w granicach zaboru rosyjskiego, gdzie w związku z odkryciem i eksploatacją węgla kamiennego oraz budową w [[1848]] roku [[Kolej Warszawsko-Wiedeńska|kolei warszawsko-wiedeńskiej]] zaczął się tworzyć największy w królestwie okręg przemysłowy. W połowie XIX w. na powstający właśnie powiat będziński utarła się i przyjęła nazwa Zagłębie. Odrębność regionu została potwierdzona w okresie II RP, kiedy Zagłębie stanowiło część województwa kieleckiego. Dopiero od lat pięćdziesiątych XX wieku w związku z polityką PRL – niwelowania różnic pomiędzy regionami, oraz przyjazdem na Zagłębie za pracą mieszkańców z całej Polski (głównie z kieleckiego) podobieństwo do sąsiedniego (przez słynną granicę na [[Brynica (dopływ Czarnej Przemszy)|Brynicy]]) Śląska staje się coraz wyraźniejsze. Warto jednak podkreślić, że urodzony i mieszkający w Czeladzi, Sosnowcu, czy w Będzinie nie będzie Ślązakiem, tylko ''Zagłębiakiem'' podobnie zresztą tak go odbierze mieszkaniec Katowic, czy Chorzowa. Dla mieszkańców pozostałej części kraju, głównie z powodu terminów: "województwo śląskie" oraz "Górnośląski Okręg Przemysłowy", Katowice i [[Sosnowiec]] stanowią ten sam region. Historycznie więc Zagłębie Dąbrowskie jest oddzielnym regionem. Odrębność Zagłębia podkreśla także Kościół katolicki – 25 marca 1992 r. została erygowana [[Diecezja sosnowiecka|Diecezja Sosnowiecka]], której granice, w znacznym stopniu, pokrywają się z szeroko rozumianym Zagłębiem. Miasta Zagłębia Dąbrowskiego częściowo tworzą wspólny obszar miejski z miastami Górnego Śląska i tworzą tzw. [[Górnośląski Okręg Przemysłowy]]. Prezydenci 17 miast ''Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego'' podpisali [[9 stycznia]] [[2006]] r. deklarację utworzenia jednego dużego obszaru miejskiego, zwanego [[Górnośląski Związek Metropolitalny|Górnośląskim Związkiem Metropolitalnym]]. Związek został zarejestrowany 8 czerwca 2007 roku, a w jego skład weszły: [[Dąbrowa Górnicza]] i [[Sosnowiec]]. Tworzy go 14 miast na prawach [[powiat grodzki|powiatu]].


== Linki ==
== Linki ==
[http://www.zaglebiedabrowskie.org Stowarzyszenie regionalne Forum dla Zagłębia Dąbrowskiego FDZD]
[http://www.zaglebiedabrowskie.org Stowarzyszenie regionalne Forum dla Zagłębia Dąbrowskiego FDZD]

Wersja z 09:04, 19 sie 2011

Plik:Herb zaglebia dabrowskiego.jpg
Herb Zagłębia Dąbrowskiego opracowany przez stowarzyszenie regionalne Forum dla Zagłębia Dąbrowskiego

Zagłębie Dąbrowskie – region historyczno-geograficzny w zachodniej Małopolsce, na pograniczu z Górnym Śląskiem. Obejmuje wschodnią część obecnego województwa śląskiego (stąd często, ale błędnie, zaliczane jest do Śląska) a według poglądów części historyków również zachodnią część województwa małopolskiego (Olkusz). Stanowi północno-wschodnią część Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego.

Granice

Zagłębie Dąbrowskie obejmuje nastepujące jednostki administracyjne:

Zagłębie w swym "najpewniejszym kształcie" obejmuje zatem obszar powiatu będzińskiego, częściowo powiatu tarnogórskiego(gmina Ożarowice) oraz powiatów grodzkich: Sosnowiec i Dąbrowa Górnicza. Najwyraźniej tożsamość zagłębiowska zarysowana jest bowiem tam, gdzie najwyraźniej daje się poznać odrębność, czyli na granicy ze Śląskiem. Stąd ewenement, że z biegiem czasu miasto graniczne Sosnowiec, stało się również stolicą regionu. Region rozciąga się więc od Sosnowca "promieniście" w kierunku północnym, północno-wschodnim i wschodnim. Z racji tej wyrazistości świadomości regionalnej na pograniczu ze Śląskiem, występuje pewne zróżnicowanie świadomości zasięgu regionu, idąc w tych wspomnianych kierunkach odchodzących promieniście od stolicy. Jedne opinie bowiem głoszą, iż region sięga poza Zawiercie i Olkusz, tworząc "Zagłębie Wielkie", inne natomiast tych miast nie wliczają w skład regionu. Pod względem hydrograficznym region ten można częściowo utożsamić z dorzeczem Przemszy, czyli jako region z Przemszą w centrum, względnie region w niecce dorzecza Warty od północy, oparty na Brynicy od zachodu, a następnie zamknięty od południa na Białej Przemszy, czyli historycznej granicy między Zagłębiem Dąbrowskim a Zagłębiem Krakowskim. Z kolei Szlaku Orlich Gniazd od wschodu.

Trzeba przy tym więc zaznaczyć, że według odczucia i opinii wielu mieszkańców Zagłębie Dąbrowskie ogranicza się wyłącznie do obszaru zakreślonego obecnymi granicami administracyjnymi miast Sosnowca, Będzina, Dąbrowy Górniczej, Czeladzi i Wojkowic. Tak postrzegający najczęściej związani są z oglądem, w którym istotą tożsamości zagłębiowskiej jest bowiem etos robotniczy związany głównie z przemysłem wydobywczym, stalowym i włókienniczym swoistego "Pięciomiasta Zagłębiowskiego", czyli wspomnianych wyżej 5 miast najczęściej kojarzonych z Zagłębiem Dąbrowskim. Automatycznie zwolennicy tej opcji muszą więc poza granice regionu wyłączać mieszkańców rolniczych rejonów powiatów będzińskiego, zawierciańskiego – nawet jeżeli jednak łączy te gminy takie samo jak w "Pięciomieście" poczucie odrębności historycznej i językowej od Śląska. Mieszkańcy Zagłębia nie mówią gwarą śląską i ich język nie wykazuje naleciałości niemieckich, jak gwara śląska. Język mieszkańców Zagłębia cechuje akcent ruchomy – w odróżnieniu od akcentu stałego na Śląsku. Mieszkańcy Zagłębia nie identyfikują się też z Galicją, gdzie w przeszłości istniał kult cesarza Franciszka Józefa. Jest to konsekwencja podziału Małopolski podczas Rozbiory Polski|zaborów. Istnieje natomiast większe poczucie wspólnoty z Królestwem Polskim (tzw. Kongresowym) – gdyż wraz z rozwojem górnictwa na tych ziemiach zaczęła kształtować się świadomość odrębności Zagłębia, co działo się w czasach administracyjnej przynależności do Królestwa. Pamiętać jednak należy, że to granice administracyjne regionów i państw się na tym terenie zmieniały, częstokroć za sprawą brutalnych ingerencji władzy obcej. Region był tak usytuowany, że raz przynależał do powiatu olkuskiego, raz do będzińskiego i zawierciańskiego, raz do Księstwa Siewierskiego czy Ziemi Jaworznickiej, jeżeli brać pod uwagę długie losy państwowości polskiej, w której niemal od początku pojawiają się osady w tym regionie. Czas kształtowania nazewnictwa "zagłębiowskiego" to tylko krótki czas – głównie XIX-wieczny – tej długiej historii regionu, choć nawet bezpośrednio po wyjściu z tego okresu widać zachowane szersze ujęcie regionu, np. w zagłębiowskich badaniach M. Kantora- Mirskiego, które obejmowały region w szerokim rozumieniu. Podobnie prezentuje region wydany w 1939 r. w Sosnowcu nakładem Komitetu "Przewodnik po Zagłębiu Dąbrowskim". Współcześnie takie postrzeganie regionu przejawia się w odrębnych jednostkach administracyjnych "zagłębiowskich", jak okręg wyborczy nr 32 (do Sejmu) i 31 (do Senatu), jednostka NUTS, diecezja sosnowiecka czy Zagłębiowska Strefa Gospodarcza "Gospodarcza Brama Śląska".

W tym szerszym więc, regionalnym ujęciu do Zagłębia Dąbrowskiego zaliczane są również miejscowości sąsiednie, takie jak:

  • miasto i gmina Myszków – wraz z powiatem ziemskim
    • miasto i gmina Koziegłowy – jedno z najstarszych miast w regionie, historycznie, jak większość powiatu myszkowskiego związane z księstwem siewierskim, czyli w dużej mierze protoplastą Zagłębia Dąbrowskiego
    • miasto i gmina Żarki
    • gmina Niegowa
    • gmina Poraj.

Nazwa

Nazwa "Zagłębie Dąbrowskie" tłumaczy się w zasadzie samoistnie: Zagłębie oznacza teren obniżony względem otaczających go ziem. Poprzez silny związek frazeologiczny zagłębia w odniesieniu do przemysłu, ukuło się nowe, akceptowane już przez językoznawców znaczenie: obszar na którym występują i są eksploatowane złoża naturalne. Stąd mówi się np. o Zagłębiu Ruhry, Górnośląskim Zagłębiu Węglowym, Zagłębiu Wałbrzyskim. W przeciwieństwie jednak do wyżej wspomnianych nazwa Zagłębie w odniesieniu do regionu w widłach Brynicy i Białej Przemszy przyjęła się jako określenie krainy historyczno-geograficznej na podobnych zasadach jak np. Górny Śląsk. Przymiotnik: "Dąbrowskie" wziął się od jednego z silniejszych ośrodków miejsko-przemysłowych – Dąbrowy Górniczej. Zagłębie Dąbrowskie jest wschodnią częścią obszaru o wspólnych cechach przemysłowych i wspólnej strukturze urbanistycznej – Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, choć z uwagi na zasięg historycznych krain kulturowych pojęcia te wykluczają się. Nazwę "Zagłębie Dąbrowskie" wymyślił około 1850 Józef Cieszkowski, wówczas naczelny zawiadowca kopalni rządowych Zachodniego Okręgu Węglowego w Dąbrowie Górniczej[1].

Historia

Od VII-IX w. – ziemie Zagłębia należą do plemienia Wiślan. W końcu IX w. – jak reszta ziem Wiślan uzależniony od państwa wielkomorawskiego, a od połowy X w. – od czeskich Przemyślidów. Od ok. 990 r. – Zagłębie wchodzi w skład państwa polskiego, rządzonego przez Bolesława Chrobrego (967-1025). Od 1000 roku Zagłębie należy do diecezji krakowskiej. Po śmierci Bolesława Krzywoustego i podziale dzielnicowym Polski w 1138 r. Zagłębie pozostało w granicach dzielnicy senioralnej, która w 1146 roku przypadła Bolesławowi Kędzierzawemu. W 1179 r. Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została odłączona od Małopolski. Zagłębie stało się częścią Małopolski, ale na długie wieki terenem nadgranicznym początkowo z księstwem raciborskim, potem z Czechami, Prusami, Rzeszą Niemiecką i autonomicznym woj. śląskim. Do XIX wieku Zagłębie Dąbrowskie stanowiło integralną część Małopolski z wyjątkiem przynależności części regionu do księstwa siewierskiego. Większość terenów dzisiejszego Zagłębia do końca epoki przedrozbiorowej należała tym samym do biskupów krakowskich, wchodząc w skład księstwa siewierskiego i graniczącego z nim biskupiego klucza sławkowskiego. Obszar ten, w szczególności w XVI w., był terenem intensywnej eksploatacji złóż ołowiu, srebra i cynku. W okresie 1795-1806 tereny te zostały przyłączone do Prus jako prowincja Nowy Śląsk. Po kongresie wiedeńskim Zagłębie Dąbrowskie znalazło się w granicach zaboru rosyjskiego, gdzie w związku z odkryciem i eksploatacją węgla kamiennego oraz budową w 1848 roku kolei warszawsko-wiedeńskiej zaczął się tworzyć największy w królestwie okręg przemysłowy. W połowie XIX w. na powstający właśnie powiat będziński utarła się i przyjęła nazwa Zagłębie. Odrębność regionu została potwierdzona w okresie II RP, kiedy Zagłębie stanowiło część województwa kieleckiego. Dopiero od lat pięćdziesiątych XX wieku w związku z polityką PRL – niwelowania różnic pomiędzy regionami, oraz przyjazdem na Zagłębie za pracą mieszkańców z całej Polski (głównie z kieleckiego) podobieństwo do sąsiedniego (przez słynną granicę na Brynicy) Śląska staje się coraz wyraźniejsze. Warto jednak podkreślić, że urodzony i mieszkający w Czeladzi, Sosnowcu, czy w Będzinie nie będzie Ślązakiem, tylko Zagłębiakiem podobnie zresztą tak go odbierze mieszkaniec Katowic, czy Chorzowa. Dla mieszkańców pozostałej części kraju, głównie z powodu terminów: "województwo śląskie" oraz "Górnośląski Okręg Przemysłowy", Katowice i Sosnowiec stanowią ten sam region. Historycznie więc Zagłębie Dąbrowskie jest oddzielnym regionem. Odrębność Zagłębia podkreśla także Kościół katolicki – 25 marca 1992 r. została erygowana Diecezja Sosnowiecka, której granice, w znacznym stopniu, pokrywają się z szeroko rozumianym Zagłębiem. Miasta Zagłębia Dąbrowskiego częściowo tworzą wspólny obszar miejski z miastami Górnego Śląska i tworzą tzw. Górnośląski Okręg Przemysłowy. Prezydenci 17 miast Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego podpisali 9 stycznia 2006 r. deklarację utworzenia jednego dużego obszaru miejskiego, zwanego Górnośląskim Związkiem Metropolitalnym. Związek został zarejestrowany 8 czerwca 2007 roku, a w jego skład weszły: Dąbrowa Górnicza i Sosnowiec. Tworzy go 14 miast na prawach powiatu.

Linki

Stowarzyszenie regionalne Forum dla Zagłębia Dąbrowskiego FDZD

  1. Dulias R., Hibszer A. Województwo śląskie. Przyroda, gospodarka, dziedzictwo kulturowe. Wydawnictwo Kubajak, Krzeszowice 2004, ISBN 83-87971-70-7, s. 115