Zagłębie Dąbrowskie: Różnice pomiędzy wersjami

Z WikiZagłębie
(→‎Szlaki turystyczne: Podlinkowanie foto.)
Nie podano opisu zmian
 
(Nie pokazano 37 wersji utworzonych przez 3 użytkowników)
Linia 1: Linia 1:
[[Plik:Herb Zagłębia Dąbrowskiego.gif|200px|thumb|right|Herb społeczny Zagłębia Dąbrowskiego opracowany przez stowarzyszenie regionalne Forum dla Zagłębia Dąbrowskiego]]
[[Plik:Herb Zagłębia Dąbrowskiego.gif|200px|thumb|right|Herb społeczny Zagłębia Dąbrowskiego opracowany przez stowarzyszenie regionalne Forum dla Zagłębia Dąbrowskiego]]
'''Zagłębie Dąbrowskie''' – region historyczno-geograficzny o rodowodzie [[Małopolska|małopolskim]]. Od zachodu graniczy z [[Górny Śląsk|Górnym Śląskiem]] i często błędnie jest z nim kojarzone. Od południa graniczy z [[Zagłębie Krakowskie|Zagłębiem Krakowskim]] - drugim [[Małopolska|małopolskim]] regionem.
[[Plik:Mapa-Zagłębie-Dąbrowskie-1911.jpg|350px|thumb|Plan regionu z 1911 r.]]
[[Plik:Mapa-zaglebie-dabrowskie-1939.jpg|350px|thumb|Plan regionu z 1939 r.]]
'''Zagłębie Dąbrowskie''' – region historyczno-geograficzny w '''Zachodniej Małopolsce'''. Położony na łuku między regionem częstochowskim a miastami aglomeracji krakowskiej (odległość w linii prostej z centrum [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowy Górniczej]] do Krakowa i Częstochowy to ok. 55-60 km). Od zachodu graniczy z [[Górny Śląsk|Górnym Śląskiem]] i często błędnie jest z nim kojarzone. Od południa graniczy z [[Zagłębie Krakowskie|Zagłębiem Krakowskim]] - drugim [[Małopolska|małopolskim]] regionem.


Większość obszaru Zagłębia wraz z jego najbardziej kojarzonymi miejscowościami tj. [[Sosnowiec|Sosnowcem]], [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrową Górniczą]], [[Będzin|Będzinem]] i [[Czeladź|Czeladzią]] leżą we wschodniej części obecnego [[Województwo Śląskie|województwa śląskiego]] i w ramach [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]].
[[Plik:Dąbrowa Górnicza 001 panorama miasta.JPG|thumb|350px|right|[[Dąbrowa Górnicza]] - największe powierzchniowo miasto Zagłębia Dąbrowskiego, od którego wywodzi się nazwa regionu, stolica XIX-wiecznego [[Zachodni Okręg Górniczy|Zachodniego Okręgu Górniczego]]]]


== Granice ==
== Granice ==
Linia 11: Linia 13:
Zachodnia granica ze [[Śląsk|Śląskiem]] opiera się o rzeki [[Brynica]] oraz [[Przemsza]]. Wschodnie i północne granice regionu są mało ostre. Niemniej wszystkie koncepcje zawierają się w obrębie następujących jednostek administracyjnych:
Zachodnia granica ze [[Śląsk|Śląskiem]] opiera się o rzeki [[Brynica]] oraz [[Przemsza]]. Wschodnie i północne granice regionu są mało ostre. Niemniej wszystkie koncepcje zawierają się w obrębie następujących jednostek administracyjnych:


[[Plik:Mapa zaglebia.jpg|Right|Mapa Zagłębia Dąbrowskiego Mariana Kantora-Mirskiego|thumb]]
[[Plik:Mapa zaglebia.jpg|350px|thumb|Mapa Zagłębia Dąbrowskiego Mariana Kantora-Mirskiego|thumb]]
[[Plik:Mapa zaglebia dabrowskiego.png|Right|Mapa Zagłębia za ingner.wordpress.com|thumb]]
[[Plik:Mapa zaglebia dabrowskiego.png|350px|thumb|Mapa Zagłębia za ingner.wordpress.com|thumb]]
[[Plik:Mapa ZG-0001.jpg|Right||thumb]]


*  [[Sosnowiec]] – 217 tys. mieszkańców – najludniejsze miasto Zagłębia Dąbrowskiego
*  [[Sosnowiec]] – 217 tys. mieszkańców – najludniejsze miasto Zagłębia Dąbrowskiego
Linia 46: Linia 47:


==Nazwa==
==Nazwa==
[[Plik:Cieszkowski Józef.JPG|thumb|150px|[[Józef Patrycjusz Cieszkowski]]]]
[[Plik:Cieszkowski Józef.JPG|thumb|350px|thumb|[[Józef Patrycjusz Cieszkowski]]]]
Terminu "Zagłębie" po raz pierwszy, w połowie XIX wieku, użył [[Józef Patrycjusz Cieszkowski]] jako terminu z zakresu geologii. Termin ten utrwalił się łącznie z tutejszym okręgiem rozwijającego się przemysłu. Człon "Dąbrowskie" został dodany na przełomie XIX i XX wieku i pochodzi od dominującego wówczas ośrodka przemysłowego, jakim była [[Dąbrowa Górnicza|wieś Dąbrowa]].
Terminu "Zagłębie" po raz pierwszy, w połowie XIX wieku, użył [[Józef Patrycjusz Cieszkowski]] jako terminu z zakresu geologii. Termin ten utrwalił się łącznie z tutejszym okręgiem rozwijającego się przemysłu. Człon "Dąbrowskie" został dodany na przełomie XIX i XX wieku i pochodzi od dominującego wówczas ośrodka przemysłowego, jakim była [[Dąbrowa Górnicza|wieś Dąbrowa]].


Linia 57: Linia 58:
W okresie poprzedzającym powstawanie państwa polskiego ziemie regionu stanowiły teren Wiślan.
W okresie poprzedzającym powstawanie państwa polskiego ziemie regionu stanowiły teren Wiślan.


Obecne tereny Zagłębia w częściowo pokrywają się z terytorium istniejącego w latach [[1443]]-[[1790]] [[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]. Po III rozbiorze znalazły się one w pruskiej prowincji „[[Nowy Śląsk]]”, od [[1807]] roku weszły w skład Księstwa Warszawskiego, a później Królestwa Polskiego, pod rosyjskim zaborem. Tereny te były w XIX wieku miejscem narodowych powstań, szczególnie [[Powstanie Styczniowe w Zagłębiu Dąbrowskim|styczniowego]], kiedy powstańcy przez kilkanaście dni kontrolowali cały region.
Obecne tereny Zagłębia częściowo pokrywają się z terytorium istniejącego w latach 1443-1790 [[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]], w większości natomiast wchodziły w skład województwa krakowskiego I Rzeczypospolitej. Po 1795 roku (III rozbiór) znalazły się na kilkanaście lat w pruskim zaborze. Od 1807 roku wchodziły w skład Księstwa Warszawskiego (istniejącego do 1815 roku). Od tego też roku wchodziły w skład Królestwa Polskiego pod rosyjskim zaborem. Tereny te były w XIX wieku miejscem narodowych powstań, szczególnie [[Powstanie Styczniowe w Zagłębiu Dąbrowskim|styczniowego]], kiedy powstańcy przez kilkanaście dni kontrolowali cały region.


W związku z odkrytymi złożami węgla kamiennego, przygranicznym położeniem (styk granic trzech państw zaborczych), budową przez ten teren [[Kolej Warszawsko-Wiedeńska w Zagłębiu Dąbrowskim|linii kolejowych warszawsko-wiedeńskiej]] oraz [[Kolej Iwangorodzko-Dąbrowska w Zagłębiu Dąbrowskim|iwanogrodzko-dąbrowskiej]] w drugiej połowie XIX wieku nastąpił dynamiczny rozwój regionu, połączony z napływem ludności poszukującej pracy.
W związku z odkrytymi złożami węgla kamiennego, przygranicznym położeniem (styk granic trzech państw zaborczych), budową przez ten teren [[Kolej Warszawsko-Wiedeńska w Zagłębiu Dąbrowskim|linii kolejowych warszawsko-wiedeńskiej]] oraz [[Kolej Iwangorodzko-Dąbrowska w Zagłębiu Dąbrowskim|iwanogrodzko-dąbrowskiej]] w drugiej połowie XIX wieku nastąpił dynamiczny rozwój regionu, połączony z napływem ludności poszukującej pracy.


[[Plik:Mapa Zachodni Okreg Górniczy Królestwa Polskiego.jpg|thumb|250px|right|Mapa [[Zachodni Okręg Górniczy|Zachodniego Okręgu Górniczego]] z 1844 roku - w jego skład weszła zachodnia część województwa krakowskiego (w tym cały obszar przyszłego Zagłębia Dąbrowskiego) oraz południowa część województwa kaliskiego (okolice Częstochowy)]]
[[Plik:Mapa Zachodni Okreg Górniczy Królestwa Polskiego.jpg|thumb|350px|thumb|right|Mapa [[Zachodni Okręg Górniczy|Zachodniego Okręgu Górniczego]] z 1844 roku - w jego skład weszła zachodnia część województwa krakowskiego (w tym cały obszar przyszłego Zagłębia Dąbrowskiego) oraz południowa część województwa kaliskiego (okolice Częstochowy)]]
Na początku XX wieku Zagłębie Dąbrowskie było najbardziej uprzemysłowioną częścią Królestwa Polskiego. Nie przekładało się to na pozycję materialną mieszkańców zapatrzonych na sąsiedni, pruski Śląsk, gdzie tamtejsi robotnicy mieli znacznie więcej przywilejów socjalnych. Sprawiało to, że Zagłębie stanowiło miejsce wystąpień robotników, którzy oprócz poprawy warunków życia chcieli też niepodległego państwa polskiego. Ziściło się to po [[1918]] roku, kiedy to region ten wszedł w skład powstałego państwa polskiego. W pierwszych latach po wojnie Zagłębiacy wspierali śląskich powstańców walczących o przynależność do państwa polskiego. Ostatecznie na Śląsku powstało autonomiczne [[Województwo Śląskie|województwo śląskie]]. Zagłębie znalazło się natomiast w województwie kieleckim, a Sosnowiec z czasem stał się jego niepisaną stolicą.
Na początku XX wieku Zagłębie Dąbrowskie było najbardziej uprzemysłowioną częścią Królestwa Polskiego. Nie przekładało się to na pozycję materialną mieszkańców zapatrzonych na sąsiedni, pruski Śląsk, gdzie tamtejsi robotnicy mieli znacznie więcej przywilejów socjalnych. Sprawiało to, że Zagłębie stanowiło miejsce wystąpień robotników, którzy oprócz poprawy warunków życia chcieli też niepodległego państwa polskiego. Ziściło się to po [[1918]] roku, kiedy to region ten wszedł w skład powstałego państwa polskiego. W pierwszych latach po wojnie Zagłębiacy wspierali śląskich powstańców walczących o przynależność do państwa polskiego. Ostatecznie na Śląsku powstało autonomiczne [[Województwo Śląskie|województwo śląskie]]. Zagłębie znalazło się natomiast w województwie kieleckim, a Sosnowiec z czasem stał się jego niepisaną stolicą.


Po II wojnie światowej większość terytorium znalazła się w województwie śląsko-dąbrowskim, potem katowickim. Nie licząc krótkich epizodów z okresu rządów zaborców regiony Zagłębia i Górnego Śląska znalazły się po raz pierwszy od kilkuset lat w jednej jednostce administracyjnej. Okres PRL dla Zagłębia oznaczał dalszy rozwój przemysłu ciężkiego, połączony z przybywaniem na te tereny ludności napływowej (głównie w latach 70-tych przy okazji powstawania [[Huta Katowice|Huty "Katowice"]]) i zacieranie różnic z sąsiednim Śląskiem. Po [[1989]] roku nastąpiło załamanie dominujących w Zagłębiu gałęzi przemysłu, co spowodowało bezrobocie i odpływ ludności. Od [[1999]] roku większość Zagłębia znajduje się w województwie nazwanym śląskim. W tymże roku region odwiedził też Jan Paweł II, za którego pontyfikatu utworzono [[Diecezja Sosnowiecka|sosnowiecką diecezję]] obejmującą większość ziem Zagłębia.
Po II wojnie światowej większość terytorium znalazła się w województwie śląsko-dąbrowskim, potem katowickim. Nie licząc krótkich epizodów z okresu rządów zaborców regiony Zagłębia i Górnego Śląska znalazły się po raz pierwszy od kilkuset lat w jednej jednostce administracyjnej. Okres PRL dla Zagłębia oznaczał dalszy rozwój przemysłu ciężkiego, połączony z przybywaniem na te tereny ludności napływowej (głównie w latach 70-tych przy okazji powstawania [[Huta Katowice|Huty "Katowice"]]) i zacieranie różnic z sąsiednim Śląskiem. Po [[1989]] roku nastąpiło załamanie dominujących w Zagłębiu gałęzi przemysłu, co spowodowało bezrobocie i odpływ ludności. Od [[1999]] roku większość Zagłębia znajduje się w województwie nazwanym (niepoprawnie) śląskim. W tymże roku region odwiedził też Jan Paweł II, za którego pontyfikatu utworzono [[Diecezja Sosnowiecka|sosnowiecką diecezję]] obejmującą większość ziem Zagłębia.


==Kwestia mylenia Zagłębia ze Śląskiem==
==Kwestia mylenia Zagłębia ze Śląskiem==
Dla przybyszów z zewnątrz, głównie z powodu terminów: "[[Województwo Śląskie]]" oraz "[[Górnośląski Związek Metropolitarny]]" kwestia nazewnictwa nie jest jasna i często popełniane są błędy.  
Dla przybyszów z zewnątrz, głównie z powodu terminów: "[[Województwo śląskie|Województwo Śląskie]]" oraz "[[Górnośląski Związek Metropolitarny]]" kwestia nazewnictwa nie jest jasna i często popełniane są błędy.  
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Mapa województwa z podziałem na ziemie historycznie śląskie i małopolskie|thumb]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|350px|thumb|Mapa województwa z podziałem na ziemie historycznie śląskie i małopolskie|thumb]]
Między obydwoma regionami występują rozbieżności kulturowe i historyczne. Wśród najważniejszych z nich można wyróżnić m.in.
Między obydwoma regionami występują rozbieżności kulturowe i historyczne. Wśród najważniejszych z nich można wyróżnić m.in.
* wielowiekową przynależność większości obszaru stanowiącego dziś Zagłębie Dąbrowskie do Małopolski i województwa krakowskiego (Będzin - historyczna stolica Zagłębia to jedno z najstarszych miast Małopolski)
* wielowiekową przynależność większości obszaru stanowiącego dziś Zagłębie Dąbrowskie do Małopolski i województwa krakowskiego (Będzin - historyczna stolica Zagłębia to jedno z najstarszych miast Małopolski)
Linia 119: Linia 120:
==Diecezja sosnowiecka nazywana również zagłębiowską==
==Diecezja sosnowiecka nazywana również zagłębiowską==
Odrębność Zagłębia podkreślił Kościół katolicki. [[25 marca]] [[1992]] r. została erygowana [[Diecezja Sosnowiecka|Diecezja Sosnowiecka]].
Odrębność Zagłębia podkreślił Kościół katolicki. [[25 marca]] [[1992]] r. została erygowana [[Diecezja Sosnowiecka|Diecezja Sosnowiecka]].
==Sport==
[...do rozbudowy]


==Zabytki, szlaki i atrakcje turystyczne==
==Zabytki, szlaki i atrakcje turystyczne==
{{CytatD
|1 = Wycieczki po Zagłębiu Dąbrowskim należy zaliczyć do najciekawszych w kraju.<br/>
Na niewielkiej stosunkowo przestrzeni, obejmującej powiaty: będziński, zawierciański i olkuski wraz z m. Sosnowcem, turysta spotyka różnorodne typy krajobrazu; nieraz znalazły w nim wyraz wielorakie przejawy kultury i życia gospodarczego, zamieszkujące te ziemie człowieka.<br />
|2 = [[Przewodnik po Zagłębiu Dąbrowskim]], Rozdział: Turystyka lądowa
|3 = Sosnowiec, 1939
}}
===Szlaki turystyczne===
===Szlaki turystyczne===
Szlaki turystyczne przebiegające bądź całkowicie położone w obrębie regionu:<br>
Szlaki turystyczne przebiegające bądź całkowicie położone w obrębie regionu:<br>
[[Plik:Pustynia Błędowska 005 Chechło.JPG|thumb|right|300px|[[Pustynia Błędowska]]]]
[[Plik:Mapa ZG-0001.jpg|350px|thumb|Mapa Zagłębia Dąbrowskiego. Źródło: Publikacja ''[[Folklor Zagłębia Dąbrowskiego]]'']]
[[Plik:Sączów kościół.JPG|thumb|right|200px|[[Kościół p.w. św. Jakuba Apostoła w Sączowie]]]]
[[Plik:Uczniowie z Orłowa i Gdyni podczas wycieczki do Sosnowca.jpg|350px|thumb|Uczniowie z Orłowa i Gdyni podczas wycieczki do [[Sosnowiec|Sosnowca]]. Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe]]
Szlaki międzynarodowe:
Szlaki międzynarodowe:
*[[Szlak VIA REGIA - Droga św. Jakuba]]
*[[Szlak VIA REGIA - Droga św. Jakuba]]
Linia 160: Linia 171:
Atrakcje:<br>
Atrakcje:<br>
*[[Wieża ciśnień|Wieże ciśnień w Zagłębiu Dąbrowskim]]
*[[Wieża ciśnień|Wieże ciśnień w Zagłębiu Dąbrowskim]]
Galeria:<br>
<gallery>
Plik:Pustynia Błędowska 005 Chechło.JPG|[[Pustynia Błędowska]]
Plik:Sączów kościół.JPG|[[Kościół p.w. św. Jakuba Apostoła w Sączowie]]
Plik:Brak zdjęcia.jpg |Opis zdjęcia:
</gallery>


==Etnografia regionu==
==Etnografia regionu==
Linia 174: Linia 192:
</gallery>
</gallery>


*Zobacz też: Wybrane wydawnictwa poświęcone etnografii regionu w dziale Bibliografia
==Prasa, portale społecznościowe, telewizja==
==Prasa, portale społecznościowe, telewizja==


===Prasa regionalna===
===Prasa regionalna===
[[Plik:Wiadomości Zagłębia.jpg|350px|thumb|[[Wiadomości Zagłębia]] - jeden z najdłużej wychodzących tytułów w regionie]]
[[Plik:Nowe Zagłębie 31 (1-2014).jpg|350px|thumb|[[Nowe Zagłębie]] - na okładce [[Stanisław Skarbiński]]]]
Tytuły istniejące obecnie:
Tytuły istniejące obecnie:
*[[Wiadomości Zagłębia]]
*[[Wiadomości Zagłębia]] (obecnie tylko w formie elektronicznej)
*[[Twoje Zagłębie]]
*[[Twoje Zagłębie]] (tygodnik)
*[[Kurier Miejski]]
*[[Kurier Miejski]] (czasopismo samorządowe)
*[[Nowe Zagłębie]]
*[[Nowe Zagłębie]] (dwumiesięcznik)
*[[Echo Czeladzi]] (czasopismo samorządowe)
*Ziemia Będzińska (czasopismo samorządowe)
*Głos (tygodnik regionalny z Zawiercia)
*Kurier Zawierciański (tygodnik powiatowy)


Dawna prasa regionalna:
Dawna prasa regionalna:
[[Plik:Expres_zaglebia.jpg|thumb|right|Gazeta codzienna wychodząca w [[Sosnowiec|Sosnowcu]] w latach [[1926]] - [[1939]]]]
[[Plik:Expres_zaglebia.jpg|350px|thumb|Gazeta codzienna wychodząca w [[Sosnowiec|Sosnowcu]] w latach [[1926]] - [[1939]]]]
*[[Górnik]]
*[[Górnik]]  
*[[Przemysłowo-Handlowy Kurier Sosnowiecki]]
*[[Przemysłowo-Handlowy Kurier Sosnowiecki]]
*[[Przegląd Górniczo-Hutniczy]]
*[[Expres Zagłębia]]
*[[Expres Zagłębia]]
*[[Iskra]]
*[[Iskra]]
*[[Zaglembier Zeitung]]
*[[Zaglembier Zeitung]]
*[[Goniec Częstochowski]]
*[[Głos Zagłębia]]
*[[Ekspres Zagłębiowski]]
*[[Ekspres Zagłębiowski]]
*[[Goniec Częstochowski]]


===Portale społecznościowe===
===Portale społecznościowe===
*[[Sportowe Zagłębie]]
*zaglebiedabrowskie.org (forum mieszkańców Zagłębia Dąbrowskiego)
*[[e-sosnowiec.pl]]
*[[Sportowe Zagłębie]] (serwis informacyjny)
*e-sosnowiec.pl (obecnie razem z Wiadomościami Zagłębia tworzą jeden portal internetowy)
*klubzaglebiowski.pl (serwis publikujący artykuły dotyczące regionu)
*czeladz.org.pl
*zaglebiedabrowskie.pl (serwis informacyjny poświęcony głównie nadchodzącym wydarzaniom kulturalnym w regionie)
*[[Sosnowiec Fakty]]
*dabrowa-gornicza.org (forum mieszkańców Dąbrowy Górniczej)
*zawiercianin.pl (portal aktywności społecznej)
*zawiercie.info (serwis informacyjny)
Więcej na stronach miast regionu (w działach: ''Portale internetowe'' i ''Linki zewnętrzne'').


===Telewizja===
===Telewizja===
*[[TV Zagłębie]]
*Olkusz TV
*Olkusz TV
*Kanał 99
*Kanał 99
==Stowarzyszenia i wydawnictwa regionalne==
*[[Forum dla Zagłębia Dąbrowskiego]]
[[Plik:Sosnowiec Spacerownik historyczny.jpg|350px|thumb|''[[Sosnowiec - Spacerownik historyczny]]'' - wydany przez [[Wydawnictwo DIKAPPA (Dąbrowa Górnicza - Strzemieszyce)|Wydawnictwo DIKAPPA]] - bogato ilustrowany kilkuset stronicowy przewodnik historyczny po mieście]]
*[[Klub Kronikarzy Zagłębia Dąbrowskiego im. Jana Przemszy-Zielińskiego]]
*[[Stowarzyszenie Autorów Polskich - Oddział Będzin]]
*[[Wydawnictwo DIKAPPA (Dąbrowa Górnicza - Strzemieszyce)|Wydawnictwo DIKAPPA]]
*[[Sosnowiecka Oficyna Wydawniczo - Autorska "SOWA PRESS"]]
*[[Zawierciańsko - Olkuskie Stowarzyszenie Spadkobierców Kombatantów Polskich II Wojny Światowej]]
*[[Stowarzyszenie Przyjaciół Białej Przemszy]]
*[[Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Górnictwa - Koło "Zagłębie" w Będzinie]]
*[[Stowarzyszenie Rowerowa Dąbrowa]]
*[[Stowarzyszenie Koń w Służbie Człowieka HUSAR]]
*[[Stowarzyszenie Przyjaciół Strzemieszyc]]
*[[Stowarzyszenie Wspierania Samorządności Mieszkańców Dąbrowy Górniczej]]
*[[Stowarzyszenie Absolwentów i Studentów Wyższej Szkoły Biznesu w Dąbrowie Górniczej]]
*Zagłębiowskie Koło Genealogiczne
*[[Towarzystwo Przyjaciół Będzina]]
*[[Stowarzyszenie twórców kultury Zagłębia Dąbrowskiego]]
*[[Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Żarnowieckiej]]
*[[Towarzystwo Miłośników Ziemi Zawierciańskiej]]


==Zobacz też==
==Zobacz też==
[[Plik:Francesco Nullo znaczek.JPG|350px|thumb|Znaczek pocztowy z wizerunkiem pułkownika [[Francesco Nullo]]. Więcej w dziale: [[Filatelistyka Zagłębia Dąbrowskiego]]]]
*[[Zagłębie Krakowskie]]
*[[Zagłębie Krakowskie]]
*[[Powstanie Styczniowe w Zagłębiu Dąbrowskim - Ewidencja osób]]
*[[Powstanie Styczniowe w Zagłębiu Dąbrowskim - Ewidencja osób]]
*[[Rewolucja 1905 w Zagłębiu Dąbrowskim]]
*[[Republika Zagłębiowska]]
*[[Republika Zagłębiowska]]
*[[Zagłębiacy w Powstaniu Warszawskim]]
*[[Zagłębiacy w Powstaniu Warszawskim]]
Linia 211: Linia 269:
*[[Browary w Zagłębiu Dąbrowskim]]
*[[Browary w Zagłębiu Dąbrowskim]]
*[[Towarzystwo Artystyczno-Literackie]]
*[[Towarzystwo Artystyczno-Literackie]]
*[[Liga Morska i Kolonialna w Zagłębiu Dąbrowskim]]
*[["Grupa Zagłębie"|Grupa Zagłębie]]
*[[Medale Zagłębia Dąbrowskiego]]
*[[Medale Zagłębia Dąbrowskiego]]
*[[Filatelistyka Zagłębia]]
*[[Filatelistyka Zagłębia Dąbrowskiego]]
*[[Zagłębie na dawnej pocztówce (katalog)]]
*[[Zagłębie na dawnej fotografii (katalog)]]
*[[Zagłębie na dawnym dokumencie (katalog)]]
*[[Zagłębie na dawnej reklamie (katalog)]]
*[[Zagłębie Dąbrowskie w kinematografii]]
*[[Kino "Zagłębie" (Sosnowiec)|Kino ''Zagłębie'']]
<gallery>
Plik:Pocztowka sosnowiec ulica 3 maja 0007.jpg|[[Sosnowiec]] na dawnej pocztówce
Plik:30 lat PKZ Dąbrowa Górnicza 1958 - 1988.jpg|Medal [[30 lat Pałacu Kultury Zagłębia 1958-1988]]. Wiecej w dziale: [[Medale Zagłębia Dąbrowskiego]]
Plik:Plakat Teatr Zagłębia-0001.jpg|Plakat [[Teatr Zagłębia (Sosnowiec)|Teatru w Sosnowcu]]. Więcej w dziale: [[Zagłębie na dawnej reklamie (katalog)]]
Plik:Obchody odzyskania dostępu do morza w Sosnowcu.jpg|Obchody odzyskania dostępu do morza przez Polskę w Sosnowcu. Więcej w artykule: [[Liga Morska i Kolonialna w Zagłębiu Dąbrowskim]]
</gallery>


==Bibliografia==
==Bibliografia==
Wybrane wydawnictwa poświęcone historii regionu:
*Wybrane wydawnictwa poświęcone historii regionu:
<gallery>
<gallery>
Plik:Królewskie Miasto Będzin okładka.jpg|[[Królewskie Miasto Będzin]] ([[1994]]) [[Marian Kantor-Mirski]]
Plik:Królewskie Miasto Będzin okładka.jpg|[[Królewskie Miasto Będzin]] ([[1994]]) [[Marian Kantor-Mirski]]
Plik:Czeladź Marian Kantor Mirski.jpg|[[Czeladź (Marian Kantor-Mirski)]] ([[1992]]) [[Marian Kantor-Mirski]]
Plik:Czeladź Marian Kantor Mirski.jpg|[[Czeladź (Marian Kantor-Mirski)|Czeladź]] ([[1992]]) [[Marian Kantor-Mirski]]
Plik:Dąbrowa Górnicza Marian Kantor Mirski.jpg |[[Dąbrowa Górnicza (Marian Kantor-Mirski)]] ([[1994]]) [[Marian Kantor-Mirski]]
Plik:Dąbrowa Górnicza Marian Kantor Mirski.jpg |[[Dąbrowa Górnicza (Marian Kantor-Mirski)|Dąbrowa Górnicza]] ([[1994]]) [[Marian Kantor-Mirski]]
Plik:Sosnowiec Kantor Mirski.jpg | [[Sosnowiec (Marian Kantor-Mirski)|Sosnowiec]] ([[1991]]) [[Marian Kantor-Mirski]]
Plik:Sosnowiec Kantor Mirski.jpg | [[Sosnowiec (Marian Kantor-Mirski)|Sosnowiec]] ([[1991]]) [[Marian Kantor-Mirski]]
Plik:Dzieje Ziemi Zagłębiowskiej.jpg|[[Dzieje Ziemi Zagłębiowskiej]] ([[1997]]) Aleksandra Rogaczewska, [[Jarosław Krajniewski]]
Plik:Dzieje Ziemi Zagłębiowskiej.jpg|[[Dzieje Ziemi Zagłębiowskiej]] ([[1997]]) Aleksandra Rogaczewska, [[Jarosław Krajniewski]]
Linia 232: Linia 304:




Wybrane wydawnictwa poświęcone przemysłowi regionu:
*Wybrane wydawnictwa poświęcone przemysłowi regionu:
<gallery>
<gallery>
Plik:Gospodarka nad Przemszą i Brynicą od pradziejów do początku XX wieku w świetle badań interdyscyplinarnych.jpg|[[Gospodarka nad Przemszą i Brynicą od pradziejów do początku XX wieku w świetle badań interdyscyplinarnych|Gospodarka nad Przemszą i Brynicą od pradziejów do początku XX]] ([[2009]])  Pod redakcją Dariusza Rozmusa i Sławomira Witkowskiego
Plik:Gospodarka nad Przemszą i Brynicą od pradziejów do początku XX wieku w świetle badań interdyscyplinarnych.jpg|[[Gospodarka nad Przemszą i Brynicą od pradziejów do początku XX wieku w świetle badań interdyscyplinarnych|Gospodarka nad Przemszą i Brynicą od pradziejów do początku XX]] ([[2009]])  Pod redakcją Dariusza Rozmusa i Sławomira Witkowskiego
Plik:Archeologiczne i historyczne ślady górnictwa i hutnictwa.jpg|[[Archeologiczne i historyczne ślady górnictwa i hutnictwa na terenie Dąbrowy Górniczej i okolic]] ([[2004]]) Pod red. Dariusza Rozmusa
Plik:GEOGRAFJA GOSPODARCZA WOJEWÓDZTWA KIELECKIEGO 1931.jpg|[[Geografja gospodarcza województwa kieleckiego]] ([[1931]]) Florjan Barciński
Plik:Tradycje zagłębiowskiego górnictwa.jpg|[[Tradycje zagłębiowskiego górnictwa]] ([[2010]]) [[Bolesław Ciepiela]]
Plik:Tradycje zagłębiowskiego górnictwa.jpg|[[Tradycje zagłębiowskiego górnictwa]] ([[2010]]) [[Bolesław Ciepiela]]
Plik:Brak zdjęcia.jpg |Opis zdjęcia:
Plik:Brak zdjęcia.jpg |Opis zdjęcia:
</gallery>
</gallery>




Wybrane wydawnictwa poświęcone etnografii regionu:
*Wybrane wydawnictwa poświęcone etnografii regionu:
<gallery>
<gallery>
Plik:Folklor Zagłębia Dąbrowskiego.jpg|[[Folklor Zagłębia Dąbrowskiego]] ([[1983]]) Władysław Byszewski, Janina Marcinkowa
Plik:Folklor Zagłębia Dąbrowskiego.jpg|[[Folklor Zagłębia Dąbrowskiego]] ([[1983]]) Władysław Byszewski, Janina Marcinkowa
Linia 250: Linia 322:




Współczesne albumy i przewodniki po regionie:
*Współczesne albumy, mapy i przewodniki po regionie:
<gallery>
<gallery>
Plik:Zagłębie Dąbrowskie - Zawsze po drodze.jpg|[[Zagłębie Dąbrowskie - Zawsze po drodze]] ([[2012]]) [[Stanisław Czekalski]]
Plik:Zagłębie Dąbrowskie - Zawsze po drodze.jpg|[[Zagłębie Dąbrowskie - Zawsze po drodze]] ([[2012]]) [[Stanisław Czekalski]]
Plik:Droga św. Jakuba VIA REGIA Małopolska Zachodnia Okładka.jpg|[[Droga św. Jakuba VIA REGIA - Małopolska Zachodnia: Kraków - Piekary Śl.]] ([[2013]]) Dariusz Jurek, Krzysztof Jurek
Plik:Droga św. Jakuba VIA REGIA Małopolska Zachodnia Okładka.jpg|[[Droga św. Jakuba VIA REGIA - Małopolska Zachodnia: Kraków - Piekary Śl.]] ([[2013]]) Dariusz Jurek, Krzysztof Jurek
Plik:Brak zdjęcia.jpg |Opis zdjęcia:
Plik:Mapa turystyczna - Zagłębie Dąbrowskie (2006).jpg|[[Mapa turystyczna - Zagłębie Dąbrowskie (2006)|Mapa turystyczna - Zagłębie Dąbrowskie]] ([[2006]])
Plik:Brak zdjęcia.jpg |Opis zdjęcia:
Plik:Brak zdjęcia.jpg |Opis zdjęcia:
</gallery>
</gallery>
Linia 262: Linia 334:
==Linki zewnętrzne==
==Linki zewnętrzne==
*[http://www.zaglebiedabrowskie.org Stowarzyszenie regionalne Forum dla Zagłębia Dąbrowskiego FDZD]
*[http://www.zaglebiedabrowskie.org Stowarzyszenie regionalne Forum dla Zagłębia Dąbrowskiego FDZD]
Artykuły prasowe:<br/>
*[http://sosnowiec.info.pl/zaglebiowska-tozsamoc-cz-i/ Artykuł: ''Zagłębiowska tożsamość'' cz. I na stronie internetowej sosnowiec.info.pl]
*[http://sosnowiec.info.pl/zaglebiowska-tozsamoc-cz-ii/ Artykuł: ''Zagłębiowska tożsamość'' cz. II na stronie internetowej sosnowiec.info.pl]
*[http://sosnowiec.info.pl/zaglebiowska-tozsamoc-cz-iii/ Artykuł: ''Zagłębiowska tożsamość'' cz. III na stronie internetowej sosnowiec.info.pl]
*[http://www.dziennikzachodni.pl/artykul/420630,jak-odroznic-slask-od-zaglebia-poradnik-regionalny,id,t.html Jak odróżnić Śląsk od Zagłębia - artykuł Dziennika Zachodniego]
*[http://www.dziennikzachodni.pl/artykul/420630,jak-odroznic-slask-od-zaglebia-poradnik-regionalny,id,t.html Jak odróżnić Śląsk od Zagłębia - artykuł Dziennika Zachodniego]
*[http://www.dziennikzachodni.pl/artykul/210467,jurek-prawdziwego-slaska-nigdy-tu-nie-bylo,id,t.html Prawdziwego Śląska nigdy tu nie było - materiał Dziennika Zachodniego]
*[http://www.dziennikzachodni.pl/artykul/210467,jurek-prawdziwego-slaska-nigdy-tu-nie-bylo,id,t.html Prawdziwego Śląska nigdy tu nie było - materiał Dziennika Zachodniego]
Prasa regionalna:<br/>
*[http://www.twojezaglebie.pl/ Tygodnik Twoje Zagłębie]
*[http://sosnowiec.gazeta.pl/gazetasosnowiec/0,0.html Strona gazetasoasnowiec.pl - Lokalna strona portalu Gazeta.pl]
*[http://www.wiadomoscizaglebia.pl/ Strona internetowa Wiadomości Zagłębia]
*[http://sosnowiec.info.pl/ Strona internetowa Sosnowiec Info]
Więcej na poszczególnych stronach miast w dziale linki zewnętrzne.


== Przypisy ==
== Przypisy ==


<references/>
<references/>
[[Kategoria:Zagłębie Dąbrowskie]]
[[Kategoria:Subregiony Zachodniej Małopolski]]

Aktualna wersja na dzień 16:20, 7 lip 2022

Herb społeczny Zagłębia Dąbrowskiego opracowany przez stowarzyszenie regionalne Forum dla Zagłębia Dąbrowskiego
Plan regionu z 1911 r.
Plan regionu z 1939 r.

Zagłębie Dąbrowskie – region historyczno-geograficzny w Zachodniej Małopolsce. Położony na łuku między regionem częstochowskim a miastami aglomeracji krakowskiej (odległość w linii prostej z centrum Dąbrowy Górniczej do Krakowa i Częstochowy to ok. 55-60 km). Od zachodu graniczy z Górnym Śląskiem i często błędnie jest z nim kojarzone. Od południa graniczy z Zagłębiem Krakowskim - drugim małopolskim regionem.

Dąbrowa Górnicza - największe powierzchniowo miasto Zagłębia Dąbrowskiego, od którego wywodzi się nazwa regionu, stolica XIX-wiecznego Zachodniego Okręgu Górniczego

Granice

Osobny artykuł: Granice Zagłębia Dąbrowskiego


Zachodnia granica ze Śląskiem opiera się o rzeki Brynica oraz Przemsza. Wschodnie i północne granice regionu są mało ostre. Niemniej wszystkie koncepcje zawierają się w obrębie następujących jednostek administracyjnych:

thumb
thumb


Nazwa

Terminu "Zagłębie" po raz pierwszy, w połowie XIX wieku, użył Józef Patrycjusz Cieszkowski jako terminu z zakresu geologii. Termin ten utrwalił się łącznie z tutejszym okręgiem rozwijającego się przemysłu. Człon "Dąbrowskie" został dodany na przełomie XIX i XX wieku i pochodzi od dominującego wówczas ośrodka przemysłowego, jakim była wieś Dąbrowa.

Stolica Zagłębia

Utarło się mówić o Sosnowcu jako o współczesnej stolicy regionu, ponieważ jest największym miastem pod względem liczby mieszkańców. Jasno nie zostało to jednak nigdy ustalone, stąd pojawiają się czasami zdania podważające stołeczność Sosnowca. Nie ma kontrowersji co do historycznej stolicy, którą jest Będzin[1].

Historia

Osobny artykuł: Historia Zagłębia Dąbrowskiego

W okresie poprzedzającym powstawanie państwa polskiego ziemie regionu stanowiły teren Wiślan.

Obecne tereny Zagłębia częściowo pokrywają się z terytorium istniejącego w latach 1443-1790 Księstwa Siewierskiego, w większości natomiast wchodziły w skład województwa krakowskiego I Rzeczypospolitej. Po 1795 roku (III rozbiór) znalazły się na kilkanaście lat w pruskim zaborze. Od 1807 roku wchodziły w skład Księstwa Warszawskiego (istniejącego do 1815 roku). Od tego też roku wchodziły w skład Królestwa Polskiego pod rosyjskim zaborem. Tereny te były w XIX wieku miejscem narodowych powstań, szczególnie styczniowego, kiedy powstańcy przez kilkanaście dni kontrolowali cały region.

W związku z odkrytymi złożami węgla kamiennego, przygranicznym położeniem (styk granic trzech państw zaborczych), budową przez ten teren linii kolejowych warszawsko-wiedeńskiej oraz iwanogrodzko-dąbrowskiej w drugiej połowie XIX wieku nastąpił dynamiczny rozwój regionu, połączony z napływem ludności poszukującej pracy.

Mapa Zachodniego Okręgu Górniczego z 1844 roku - w jego skład weszła zachodnia część województwa krakowskiego (w tym cały obszar przyszłego Zagłębia Dąbrowskiego) oraz południowa część województwa kaliskiego (okolice Częstochowy)

Na początku XX wieku Zagłębie Dąbrowskie było najbardziej uprzemysłowioną częścią Królestwa Polskiego. Nie przekładało się to na pozycję materialną mieszkańców zapatrzonych na sąsiedni, pruski Śląsk, gdzie tamtejsi robotnicy mieli znacznie więcej przywilejów socjalnych. Sprawiało to, że Zagłębie stanowiło miejsce wystąpień robotników, którzy oprócz poprawy warunków życia chcieli też niepodległego państwa polskiego. Ziściło się to po 1918 roku, kiedy to region ten wszedł w skład powstałego państwa polskiego. W pierwszych latach po wojnie Zagłębiacy wspierali śląskich powstańców walczących o przynależność do państwa polskiego. Ostatecznie na Śląsku powstało autonomiczne województwo śląskie. Zagłębie znalazło się natomiast w województwie kieleckim, a Sosnowiec z czasem stał się jego niepisaną stolicą.

Po II wojnie światowej większość terytorium znalazła się w województwie śląsko-dąbrowskim, potem katowickim. Nie licząc krótkich epizodów z okresu rządów zaborców regiony Zagłębia i Górnego Śląska znalazły się po raz pierwszy od kilkuset lat w jednej jednostce administracyjnej. Okres PRL dla Zagłębia oznaczał dalszy rozwój przemysłu ciężkiego, połączony z przybywaniem na te tereny ludności napływowej (głównie w latach 70-tych przy okazji powstawania Huty "Katowice") i zacieranie różnic z sąsiednim Śląskiem. Po 1989 roku nastąpiło załamanie dominujących w Zagłębiu gałęzi przemysłu, co spowodowało bezrobocie i odpływ ludności. Od 1999 roku większość Zagłębia znajduje się w województwie nazwanym (niepoprawnie) śląskim. W tymże roku region odwiedził też Jan Paweł II, za którego pontyfikatu utworzono sosnowiecką diecezję obejmującą większość ziem Zagłębia.

Kwestia mylenia Zagłębia ze Śląskiem

Dla przybyszów z zewnątrz, głównie z powodu terminów: "Województwo Śląskie" oraz "Górnośląski Związek Metropolitarny" kwestia nazewnictwa nie jest jasna i często popełniane są błędy.

thumb

Między obydwoma regionami występują rozbieżności kulturowe i historyczne. Wśród najważniejszych z nich można wyróżnić m.in.

  • wielowiekową przynależność większości obszaru stanowiącego dziś Zagłębie Dąbrowskie do Małopolski i województwa krakowskiego (Będzin - historyczna stolica Zagłębia to jedno z najstarszych miast Małopolski)
  • wieloletnią przynależność do różnych państw zaborczych: Zagłębie - Rosja , Śląsk - Prusy/Niemcy
  • różnice w mowie codziennej (w Zagłębiu brak gwary śląskiej, a występowała gwara zagłębiowska)
  • różnice w sferze tradycji
  • różnice w systemie wartości (w Zagłębiu więcej sympatyków mają wartości charakterystyczne dla lewicy, a na Śląsku dla prawicy)

Różnice zatarły się w dużym stopniu w drugiej połowie XX wieku. Wtedy to na Śląsk i do Zagłębia przybyło za pracą wiele osób z innych części Polski, dla których podział ten nie jest istotny.

Świadomy różnic mieszkaniec Czeladzi, Sosnowca, Dąbrowy czy Będzina nie będzie Ślązakiem, tylko Zagłębiakiem. Większość mieszkańców Zagłębia zaprotestuje też w momencie nazwania go Ślązakiem.

Relacje Śląsk-Zagłębie większość rozpatruje w kategoriach żartów i wzajemnych docinków. W skrajnej formie mogą przybierać formę wrogości (np. kibice).

Symbole Zagłębia

Miejsca Pamięci

Sieć wodna

Zagłębie Dąbrowskie leży na dziale wodnym Odry i Wisły, ciążąc raczej ku Wiśle, gdyż: północne tylko jego krańce wysyłają swe wody do Odry. Do Wisły płyną z obszaru Zagłębia Dąbrowskiego następujące rzeki:

Prócz tych rzek biorą tu początek liczne, drobniejsze rzeczułki:

Diecezja sosnowiecka nazywana również zagłębiowską

Odrębność Zagłębia podkreślił Kościół katolicki. 25 marca 1992 r. została erygowana Diecezja Sosnowiecka.

Sport

[...do rozbudowy]

Zabytki, szlaki i atrakcje turystyczne

Wycieczki po Zagłębiu Dąbrowskim należy zaliczyć do najciekawszych w kraju.
Na niewielkiej stosunkowo przestrzeni, obejmującej powiaty: będziński, zawierciański i olkuski wraz z m. Sosnowcem, turysta spotyka różnorodne typy krajobrazu; nieraz znalazły w nim wyraz wielorakie przejawy kultury i życia gospodarczego, zamieszkujące te ziemie człowieka.

Przewodnik po Zagłębiu Dąbrowskim, Rozdział: Turystyka lądowa, Sosnowiec, 1939

Szlaki turystyczne

Szlaki turystyczne przebiegające bądź całkowicie położone w obrębie regionu:

Mapa Zagłębia Dąbrowskiego. Źródło: Publikacja Folklor Zagłębia Dąbrowskiego
Uczniowie z Orłowa i Gdyni podczas wycieczki do Sosnowca. Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Szlaki międzynarodowe:

Szlaki krajowe:

Szlaki regionalne:

Poszczególne miasta lub powiaty można zwiedzać wedle miejsc wytyczonych do zdobycia odznak krajoznawczych:

Dąbrowa Górnicza:

Sosnowiec

Powiat będziński

Powiat zawierciański

Powiat olkuski

Powiat myszkowski

Inne odznaki krajoznawcze:

Zabytki i atrakcje turystyczne

Atrakcje:

Galeria:

Etnografia regionu

  • Zobacz też: Wybrane wydawnictwa poświęcone etnografii regionu w dziale Bibliografia

Prasa, portale społecznościowe, telewizja

Prasa regionalna

Wiadomości Zagłębia - jeden z najdłużej wychodzących tytułów w regionie

Tytuły istniejące obecnie:

Dawna prasa regionalna:

Gazeta codzienna wychodząca w Sosnowcu w latach 1926 - 1939

Portale społecznościowe

  • zaglebiedabrowskie.org (forum mieszkańców Zagłębia Dąbrowskiego)
  • Sportowe Zagłębie (serwis informacyjny)
  • e-sosnowiec.pl (obecnie razem z Wiadomościami Zagłębia tworzą jeden portal internetowy)
  • klubzaglebiowski.pl (serwis publikujący artykuły dotyczące regionu)
  • czeladz.org.pl
  • zaglebiedabrowskie.pl (serwis informacyjny poświęcony głównie nadchodzącym wydarzaniom kulturalnym w regionie)
  • Sosnowiec Fakty
  • dabrowa-gornicza.org (forum mieszkańców Dąbrowy Górniczej)
  • zawiercianin.pl (portal aktywności społecznej)
  • zawiercie.info (serwis informacyjny)

Więcej na stronach miast regionu (w działach: Portale internetowe i Linki zewnętrzne).

Telewizja

  • Olkusz TV
  • Kanał 99

Stowarzyszenia i wydawnictwa regionalne

Sosnowiec - Spacerownik historyczny - wydany przez Wydawnictwo DIKAPPA - bogato ilustrowany kilkuset stronicowy przewodnik historyczny po mieście

Zobacz też

Znaczek pocztowy z wizerunkiem pułkownika Francesco Nullo. Więcej w dziale: Filatelistyka Zagłębia Dąbrowskiego

Bibliografia

  • Wybrane wydawnictwa poświęcone historii regionu:


  • Wybrane wydawnictwa poświęcone przemysłowi regionu:


  • Wybrane wydawnictwa poświęcone etnografii regionu:


  • Współczesne albumy, mapy i przewodniki po regionie:

Linki zewnętrzne

Artykuły prasowe:

Prasa regionalna:

Więcej na poszczególnych stronach miast w dziale linki zewnętrzne.

Przypisy

  1. Włodzimierz Błaszczyk: Będzin przez wieki. Poznań: 1982, s. 26.